Historia budynków
Historia budynków PAN Muzeum Ziemi w Warszawie
Zespół dwóch budynków przy alei Na Skarpie oraz przylegających terenów zielonych użytkowanych obecnie przez PAN Muzeum Ziemi w Warszawie znajduje się w centrum stolicy, w pobliżu placu Trzech Krzyży, na wyniosłym cyplu skarpy wiślanej. Rejon ten wyróżnia się walorami naturalnymi. Od strony północnej ograniczony jest głębokim wąwozem dawnej rzeki Żurawki, którym biegnie dziś ulica Książęca, zachodnią zaś granicę stanowi stosunkowo dobrze zachowany naturalny fragment głębokiego jaru niegdysiejszego dopływu Żurawki. Od wschodu tereny muzealne ogranicza stroma krawędź skarpy warszawskiej wyznaczona przez pradolinę Wisły. Historia powstania i wykorzystania obu obiektów wiąże się nierozerwalnie z dziejami budowy zespołu pałacowo-ogrodowego, zwanego ogrodami Na Górze. Twórcą projektu zabudowy był wybitny architekt czasów stanisławowskich Szymon Bogumił Zug (1733–1807), który stworzył w tym miejscu rezydencję ogrodową dla księcia Kazimierza Poniatowskiego, brata króla Stanisława Augusta.
W 1815 roku znany francuski restaurator Szymon Chôvot przekształcił ogrody Na Górze w park restauracyjno-rozrywkowy Frascati, którego nazwa przetrwała do dziś i nawiązuje do urokliwego włoskiego miasteczka położonego niedaleko Rzymu. W połowie lat 30. XIX wieku pawilony dawnych ogrodów Na Górze chyliły się nieuchronnie ku upadkowi. Wówczas posesja przeszła w ręce Sylwiana Jakubowskiego i Hermana Epsteina, którzy mniej więcej w latach 1836–1838, na fundamentach drewnianej XVIII-wiecznej Oberży (siedziby księcia Kazimierza Poniatowskiego) i towarzyszących zabudowań, wznieśli murowany pałacyk z gankiem kolumnowym. Autorem projektu pałacyku Na Górze (pałacyku Frascati; Białego Pałacyku), zbudowanego w stylu późnoklasycystycznym, był najprawdopodobniej Alfons Ferdynand Kropiwnicki. Posesja zmieniała jeszcze kilkakrotnie właścicieli, aż w końcu w 1849 roku nabyli ją Braniccy, którzy przekształcili całe założenie parkowe oraz istniejące budynki w stałą warszawską siedzibę swej rodziny. Obiekt ten, przebudowywany zresztą kilkakrotnie w latach późniejszych, przeszedł z czasem na własność Lubomirskich, pozostając w ich posiadaniu aż do wybuchu ostatniej wojny. Poważnie zniszczony w trakcie działań wojennych został odrestaurowany w części zabytkowej, przez Biuro Odbudowy Stolicy, z przeznaczeniem na siedzibę Muzeum Ziemi.
Prace nad rekonstrukcją Białego Pałacyku, prowadzone w latach 1948–1950 pod nadzorem architektonicznym Tadeusza Zielińskiego, połączone były z niezbędną adaptacją pomieszczeń dla potrzeb muzealnych. Tu właśnie, w odbudowanym pałacyku przy alei Na Skarpie 20/26 udostępniona została publiczności, w grudniu 1951 roku, pierwsza stała wystawa we własnym gmachu Muzeum Ziemi.
Sąsiedni budynek (pierwotny, klasycystyczny pawilon – Pałac Letni, późniejsza Willa Pniewskiego) na zboczu wąwozu, po śmierci księcia Kazimierza Poniatowskiego (1800) był domniemanym miejscem spotkań wolnomularzy. W gmachu tym w 1887 roku zostało otwarte dla publiczności prywatne Muzeum Ornitologiczne hr. Branickich, założone przez Ksawerego Branickiego.
W latach 1936–1937 Pałac Letni wzniesiony przez Szymona Bogumiła Zuga został gruntownie przebudowany przez znanego architekta Bohdana Pniewskiego (1897–1965) w nowoczesną willę własną. Z istniejącej budowli Pniewski zachował, od zewnątrz w niemal niezmienionej formie, najstarszą partię pawilonu na zachodnim zboczu skarpy. Stanowi ją klasyczna elewacja ogrodowa z portykiem półkolumnowym przyziemia, w którym Pniewski ulokował podwójnej wysokości, dwunawową pracownię architektoniczną. Tu powstały projekty monumentalnych gmachów użyteczności publicznej, kościołów i domów prywatnych.
W czasie Powstania Warszawskiego w 1944 roku budynek stanowił ważny punkt oporu powstańców, toczących zacięte walki w rejonie ulicy Książęcej i placu Trzech Krzyży.
Z przerwą podczas ostatniej wojny, Pniewski mieszkał w willi i tworzył do końca swego życia. W 1966 roku spadkobiercy sprzedali willę Urzędowi Rady Ministrów, który przekazał ją Polskiej Akademii Nauk na siedzibę Muzeum Ziemi. Budynek został odrestaurowany pod kierunkiem ucznia i współpracownika Bohdana Pniewskiego – architekta Władysława Jotkiewicza. W dostosowanym do potrzeb muzealnych budynku, przy alei Na Skarpie 27 znalazły pomieszczenia niektóre pracownie naukowe Muzeum Ziemi oraz przede wszystkim sale wystaw czasowych i sala odczytowa. Świadectwem walk toczonych podczas Powstania Warszawskiego jest niezwykły ślad w postaci utrwalonych na marmurowych schodach plam krwi, przelanej przez nieznanego powstańca. Ten wyjątkowy w swej wymowie dokument z czasów ostatniej wojny upamiętniony został specjalną tablicą, odsłoniętą wewnątrz budynku w miesiącu pamięci narodowej 21 kwietnia 1980 roku.
W 1974 roku zakończono główny etap zagospodarowania terenów przylegających do obu budynków. Wzniesienie stylowego ogrodzenia i uporządkowanie terenów zielonych stworzyło możliwość urządzenia stałej ekspozycji skał budowlanych Polski oraz zabytkowych głazów narzutowych.
Dawny zespół pałacowo-ogrodowy zaprojektowany u schyłku XVIII wieku przez Szymona Bogumiła Zuga, przechodząc zmienne koleje losu, z chwilą przejęcia przez Muzeum Ziemi zyskał charakter kompleksu zabytkowego służącego społeczeństwu. I chociaż zmienił on swe przeznaczenie i funkcje oraz kształt pierwotny – to jednak dzięki określonemu stylowi przestrzennego zagospodarowania – nawiązuje w swoisty sposób do dawnych tradycji wykorzystania naturalnych walorów tego pięknego fragmentu skarpy warszawskiej. Efekt ten wzmocniło przerzucenie przez ulicę Książęcą kładki łączącej tereny dawnego ogrodu Na Górze z ogrodem Na Książęcem, tworząc zarazem połączenie zespołu centralnych muzeów stolicy: Muzeum Narodowego, ówczesnego Muzeum Wojska Polskiego i PAN Muzeum Ziemi.
Historia „urokliwego zakątka Warszawy”, gdzie mieści się siedziba Muzeum Ziemi, związana jest nierozerwalnie z postacią Księcia Kazimierza Poniatowskiego, starszego brata ostatniego Króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Książę urodził się 15 września 1721 roku, a zmarł 13 kwietnia 1800 roku w Warszawie, w tak zwanej „Oberży”, przekształconej na książęcą siedzibę i ulokowanej przy dzisiejszej Alei Na Skarpie. Książę był generałem wojsk koronnych, komendantem gwardii konnej koronnej oraz podkomorzym nadwornym koronnym. Po pierwszym rozbiorze Polski wycofał się jednak z życia publicznego, sprzedał w 1773 roku godność podkomorzego, tytułując się odtąd Księciem ex-podkomorzym i zajmując się do końca swego długiego życia głównie celebracją przyjemności życia doczesnego. Książę znany był przede wszystkim ze swego zamiłowania do pięknych kobiet, którymi się otaczał i konnych przejażdżek. Jego najbardziej znanymi kochankami były: „czarnooka Józefka” – Józefa Badachowska oraz aktorka Agnieszka Truskolaska. Ex-podkomorzy miał opinię ekscentryka, lubiącego szokować otoczenie, którego można śmiało nazwać celebrytą swoich czasów.
Muzeum Ziemi jest kontynuatorem tradycji Towarzystwa Muzeum Ziemi powołanego w Warszawie z inicjatywy społecznej w 1932 r. z jasno już wówczas określonym celem: utworzenia w Warszawie jako stolicy Rzeczpospolitej Polskiej nowoczesnego muzeum geologicznego – Muzeum Ziemi, będącego instytucją oświatową i naukową. Wśród grona założycieli i współpracowników TMZ znaleźli się najwybitniejsi podówczas geolodzy polscy m.in.: Jan Czarnocki, Roman Kozłowski, Stanisław Małkowski, Jan Lewiński, Henryk Świdziński, Stanisław Thugutt, Tadeusz Wojno, Stefan Z. Różycki, Jan Samsonowicz. Pierwsze kolekcje muzealne zaczęto gromadzić w 1933 r., a publiczną działalność popularyzatorską zainaugurowano w 1938 r. na łamach oficjalnego organu TMZ Wiadomości Muzeum Ziemi. Po przerwie wojennej i uporządkowaniu częściowo ocalałych zbiorów, działalność TMZ została wznowiona w 1945 r. Zgodnie z uchwałą TMZ całość zgromadzonych kolekcji została w 1947 r. przekazana Państwu pod warunkiem utworzenia publicznego Muzeum Ziemi. W 1948 r. na mocy rozporządzenia Rady Ministrów powołano instytucję państwową pod nazwą „Muzeum Ziemi”, podporządkowaną początkowo Ministerstwu Oświaty. W latach 1953-1959 nastąpiło przejściowe ograniczenie działalności placówki, która znalazła się wówczas w wewnętrznych strukturach organizacyjnych państwowej służby geologicznej. W roku 1959 Muzeum Ziemi zostało przejęte przez Polską Akademię Nauk, zgodnie z wcześniej sformułowanymi postulatami I Kongresu Nauki Polskiej. Zachowując ciągłość instytucjonalnego działania – Muzeum Ziemi jest obecnie pomocniczą placówką naukową podporządkowaną Wydziałowi III Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi. W systemie organizacyjnym polskiego muzealnictwa przyrodniczego Muzeum Ziemi jest jedną z nielicznych, samodzielnych placówek muzealnych realizujących systematycznie pełny zakres zadań począwszy od gromadzenia i ochrony zbiorów, ich dokumentacji i udostępniania dla celów badawczych i popularyzatorskich, badań naukowych oraz publicznej działalności edukacyjno-oświatowej.
Siedzibą Muzeum Ziemi są dwie zabytkowe budowle przy Al. Na Skarpie 20/26 i 27 w centrum Warszawy, znajdujące się wraz z przyległymi terenami ekspozycyjnymi na otwartej przestrzeni w rejonie dawnych założeń pałacowo-ogrodowych „Na Górze”, które włączone zostały obecnie w granice zespołu zabytkowego miasta Warszawy obejmującego Trakt Królewski i uznanego (1994) za Pomnik Historii. Pierwszym dyrektorem placówki w latach 1948-1950 był główny twórca idei powołania Muzeum Ziemi – wybitny petrograf i zasłużony inspirator ochrony zabytków przyrody nieożywionej – Stanisław Małkowski (1889-1962). Podstawy instytucjonalnego działania Muzeum Ziemi rozwinęła Antonina Halicka (1908-1973) kierująca placówką w latach 1950-1973. Funkcję dyrektora w latach 1974-2008 sprawował Krzysztof Jakubowski, 2009-2016 Ryszard Szczęsny, 2017-2021 Cezary Krawczyński, 2021-2024 Anna Piontek
Początki gromadzenia zbiorów muzealnych sięgają okresu przed drugą wojną światową i związane są z działalnością Towarzystwa Muzeum Ziemi w latach 1933-1939. Powstały wówczas pierwsze wartościowe kolekcje paleontologiczne (m.in. słynny zbiór trzeciorzędowej brekcji kostnej z Węży k. Działoszyna, kolekcja bezszczękowców i ryb paleozoicznych z Gór Świętokrzyskich i Podola) oraz zaczątki kolekcji mineralogicznych (m.in. bezcenny zbiór meteorytów łowickich i pułtuskich oraz kolekcja minerałów świata ofiarowana przez H. Arctowskiego). Obecnie, zasoby zbiorów Muzeum Ziemi PAN liczące ponad 175 tysięcy numerów inwentarzowych zgrupowane są w wydzielonych zespołach kolekcji mineralogiczno-petrograficznych, paleobotanicznych, paleozoologicznych, bursztynu i innych żywic kopalnych. Odrębną kategorię zbiorów tworzą materiały archiwalne z zakresu historii nauk o Ziemi.