PAN MUZEUM ZIEMI W WARSZAWIE

Bursztyn bałtycki (=sukcynit) jest wykorzystywany przez człowieka już od bardzo długiego czasu. Podstawowe wiadomości o bursztynie pokazują czym zachwycił on naszych przodków, tak że zaczeli go zbierać i wykorzystywać do robienia amuletów, ozdób oraz w lecznictwie. Krótki przegląd wybranych artefaktów bursztynowych od schyłkowego paleolitu do średniowiecza pokazuje bursztynowe przedmioty charakterystyczne dla poszczególnych okresów nie tylko z terenu Polski. Po pokazie zwiedzanie wystawy Bursztyn Polska i Świat.

K. Kwiatkowska

Na tej lekcji zapoznamy się, za pomocą szeregu slajdów, z bogatą reprezentacją naszych bliższych i dalszych przodków, należących do biologicznej rodziny człowieka – hominidów. Zobaczymy jak można odtwarzać jej dzieje, jakie ślady pozostawili dawni jej przedstawiciele w materiale kopalnym, jak można rekonstruować ich wygląd, jak przebiegała kolonizacja Ziemi – od najwcześniejszej kolebki we wschodniej Afryce, aż po ekspansję na wszystkie lądy i wyspy oceanu światowego. Niektórych z naszych najsławniejszych przodków poznamy „osobiście” – Lucy, Ardi czy Oetzi to nie tylko zbiór pokruszonych, skamieniałych kości (a w przypadku Oetziego to cała naturalna mumia – ze skórą, włosami i narządami wewnętrznymi), ale też ożywione dzięki rekonstrukcjom antropologów prawdziwe postaci z naszej prehistorii.

Poznamy też „Ewę mitochondrialną”, znaną nie z kości, ale z genów – afrykańską pramatkę wszystkich ludzi, która żyła przed 200 tysiącami lat i po której odziedziczyliśmy geny we wszystkich mitochondriach naszych komórek. Poznamy też naszych kuzynów – neandertalczyka, który panował przed nami w Europie i pozostawił liczne ślady swojej obecności i pitekantropa (Homo erectus), który zadomowił się w Azji i którego koloniści z Afryki spotkali podczas swej ekspansji na cały świat. Te spotkania ludzi współczesnych z neandertalczykami i pitekantropami skończyły się dla obu archaicznych gatunków tragicznie, ale niedawno dowiedzieliśmy się, że pozostały po nich nie tylko skamieniałe kości, ale też żywe geny, wciąż obecne w jądrach naszych komórek – świadectwo „mieszanych małżeństw”, jakie między przybyszami a autochtonami musiały się zdarzać.

Przyjrzymy się też Hobbitom – tajemniczym małym ludziom, którzy żyli całkiem niedawno na wyspie Flores w towarzystwie równie karłowatych słoni i gigantycznych szczurów. Poznamy wreszcie najdawniejszą sztukę, znaną głównie z jaskiń w zachodniej Europie, powstałą w czasach, gdy ostatni neandertalczycy dożywali swych dni na naszym kontynencie. I choć ci najdawniejsi artyści nie pozostawili żadnych wizerunków swych neandertalskich sąsiadów to sportretowali wiele gatunków ówczesnych zwierząt, w tym i takie, które – jak neandertalczycy – dziś już nie istnieją.

dr Michał Loba

Lekcja poświęcona jest roślinności paleogenu i neogenu. Na tle warunków paleogeograficznych i klimatycznych przedstawiane są zmiany roślinności, jakie zachodziły podczas ostatnich 65 mln lat.  Prezentowane w czasie zajęć liczne, wspaniale zachowane szczątki roślinne pozwalają zaobserwować przemiany roślinności – od niezwykle różnorodnej i bogatej w wiecznie zielone elementy po roślinność zubożałą, zbliżoną do współczesnej, zdominowaną przez drzewa i krzewy zrzucające liście.

Wśród skamieniałości znajdują się m.in.: szczątki palm z rodzajów Nypa, Sabal, Calamus (odciski liści, fragmenty kory, ciernie, owoce); szczątki roślin z egzotycznych rodzin, jak np. Symplocaceae, Lauraceae, Apocynaceae; odciski liści z rodzajów reprezentowanych obecnie w naszych lasach (m.in. dąb, klon, grab, wiąz, wierzba, buk), oraz w lasach strefy umiarkowanej ciepłej (parocja, brzostownica, platan, ambrowiec, sekwoja, cypryśnik).

Prezentowane okazy pochodzą głównie z klasycznych stanowisk z obszaru Polski (Osieczów nad Kwisą, kopalnia węgla brunatnego „Turów”, Sośnica, Dobrzyń nad Wisłą). Jako materiał ilustracyjny służą mapy paleogeograficzne, rekonstrukcje kopalnych zbiorowisk (m.in. lasu mieszanego, lasu łęgowego, cypryśnikowego lasu bagiennego, torfowiska krzewiastego), oraz arkusze zielnikowe i ilustracje współczesnych roślin spokrewnionych z kopalnymi gatunkami.

Lekcje są prowadzone od wiosny do późnej jesieni, ze względu na możliwość oglądania w ogrodzie Muzeum Ziemi żywych roślin, prezentowanych na lekcji w formie skamieniałości.

We wstępnej części lekcji omawiane są zagadnienia związane z zasiedlaniem lądów przez różne grupy pierwotnych roślin w późnym sylurze i dewonie. Dalsza część zajęć poświęcona jest karbonowi (360–300 milionów lat temu) – przełomowemu w dziejach Ziemi okresowi, w czasie którego, w warunkach bardzo ciepłego i wilgotnego klimatu, nastąpił niesłychanie bujny rozwój wielu grup roślin zarodnikowych.

Na tle warunków paleogeograficznych i klimatycznych przedstawiana jest różnorodność karbońskiej szaty roślinnej z uwzględnieniem podziału na prowincje fitogeograficzne. W czasie lekcji młodzież ma możliwość zapoznania się z bogactwem flory karbońskiej prowincji euramerykańskiej, do której należały obszary Polski. Na licznych przykładach skamieniałości przedstawiane są ważniejsze rośliny karbońskich lasów, m.in. drzewiaste widłakowe (Lepidodendron, Sigillaria), skrzypowe (Calamites, Sphenophyllum), paprocie zarodnikowe (m.in. Psaronius, liście typu Pecopteris, Sphenopteris), paprocie nasienne (Medullosa, liście typu  Neuropteris, Alethopteris, Mariopteris i in.), kordaity. Jako materiał ilustracyjny służą graficzne rekonstrukcje poszczególnych rodzajów roślin. Lekcja pozwala odtworzyć zbiorowiska leśne, które dały początek wielkim pokładom węgla kamiennego.

Lekcja, połączona z prezentacją multimedialną, poświęcona jest przedstawieniu różnych punktów widzenia na zmiany klimatu w ostatnich dziesięcioleciach, a zwłaszcza na jego ocieplanie. Prezentowane są skutki zmian klimatu, czytelne w środowisku przyrodniczym oraz ich wpływ na działalność człowieka. Przedstawiane są również najbardziej prawdopodobne przyczyny tych zmian. Korzystając z geologicznego zapisu wydarzeń z przeszłości Ziemi, odpowiadamy na pytanie czy zmiany klimatu są czymś nadzwyczajnym w historii naszej planety, oraz jaki może być ich kierunek w przyszłości.

R. Szczęsny

Lekcja prowadzona jest w formie prezentacji multimedialnej, skierowana jest do uczniów szkół podstawowych oraz liceum. Podczas lekcji omówione zostaną następujące zagadnienia:

? podział zlodowaceń plejstoceńskich, od najstarszego zlodowacenia Narwi do najmłodszego zlodowacenia Wisły z uwzględnieniem okresów ocieplenia klimatu (interglacjałów)

? przyczyny zlodowaceń

? panujące na przedpolu lądolodu warunki klimatyczne oraz dostosowująca się do nich fauna i flora

? wpływ lądolodu na kształtowanie się krajobrazu Polski

? występowanie krajobrazu polodowcowego na obszarze naszego kraju

? cechy krajobrazu młodoglacjalnego z uwzględnieniem poszczególnych form polodowcowych, takich jak: moreny, sandry, ozy, kemy, drumliny oraz jeziora polodowcowe.

K. Jackowiak-Konopska

Lekcja poświęcona jest omówieniu, na tle budowy ziemskiej litosfery, głównych czynników determinujących lokalizację, przyczyny i skutki trzęsień ziemi o różnej genezie, a także aktywności wulkanicznej. Prezentowane są różnice w budowie i formie wulkanów uzależnione od składu chemicznego magmy/lawy. Lekcja ma formę prezentacji multimedialnej połączonej z prezentacją okazów typowych skał wulkanicznych. Omówienie tego bardzo obszernego tematu zajmuje około 90 minut.

Ryszard Szczęsny